Een keer in ’n blou maan

Vanjaar is ’n besige jaar vir maanjagters met 13 volmane (een meer as die gewone 12) met ’n blou maan – die tweede volmaan in ’n enkele kalendermaand – wat ook haar verskyning maak. WAT DIE MAAN VAN VOL IS’n Volmaan is wanneer die maan as ’n volledige sirkel in die lug verskyn. Ons sien dit as ’n sirkel omdat die hele kant van die maan wat na die aarde wys, deur die son se strale verlig word. Die maan produseer geen sigbare lig van sy eie nie, daarom kan ons slegs die dele van die maan sien wat deur ander voorwerpe verlig word. ’n Klein hoeveelheid lig kom van verre sterre en die weerkaatsing van lig van die aarde, bekend as aardskyn). Die hoofbron van lig vir die maan is egter die son.IN DONKERTE GEHULDie maan maak haar verskyning in verskillende vorms afhangend van die fase waarin sy is – van nuwemaan tot volmaan. As die maan tussen die aarde en die son in sy wentelbaan is, is die agterkant van die maan verlig en die kant wat na die aarde wys, in donkerte gehul. Dit word ’n nuwemaan genoem. Wanneer die maan aan die teenoorgestelde kant van die aarde as die son is, sal die naaste kant van die maan volledig verlig wees en is dit ’n volmaan.RELATIEWE POSISIE’n Volmaan vind ongeveer elke 29,5 dae plaas – die tyd wat dit duur vir die maan om deur een hele maanfasesiklus te gaan. Die fases word bepaal deur die relatiewe posisies van die son, aarde en die maan. EKSTRA DAEDie maan se fases en die maande van die jaar is nou verwant – die woord “maand” kry selfs sy oorsprong van die woord “maan”.’n Maand is oorspronklik gedefinieer as 29 of 30 dae, wat rofweg gelyk is aan die 29-en-’n-half dae lange maansiklus. Ekstra dae is egter later by sommige kalendermaande gevoeg om 12 maande tot 365 dae te laat strek – ’n volledige sonjaar.Omdat ons moderne kalender nie heeltemal in lyn is met die maan se fases nie, is dit moontlik om meer as een volmaan in ’n maand te hê. Dit staan algemeen as ’n blou maan bekend.AGTERSTEVOOR ONDERSTEBOWaarom kan ons nie die agterkant van die maan sien nie? Die maan is in wat sterrekundiges “sinchroniese rotasie” met die aarde noem. Ons mag dalk nie die agterkant van die maan van die aarde af kan sien nie, maar dit is nie waar dat daar altyd een “donker” kant van die maan is nie. Net soos op aarde, sal alle dele van die maan sonlig op ’n stadium ontvang. Die maan wys altyd na ons. TEENOORGESTELDE KANTESoms is daar volmane wat gedurende die dag plaasvind. Die tyd verwys na die presiese oomblik wanneer die son en maan aan teenoorgestelde kante van die aarde in lyn is. Dit staan bekend as die “syzygy” van die son-aarde-maan-stelsel en kan enige tyd van die dag of nag plaasvind.Die maan sal steeds vol lyk, óf op die aand voor óf die aand na die presiese oomblik van “volmaan”.NIE ’N SIRKEL NIEDie afstand tussen die maan en die aarde wissel, want die aarde is nie reg in die middel van die maan se wentelbaan nie en die maan se wentelbaan is nie ’n sirkel nie – dis ’n ellips).Die oomblik wanneer die maan die naaste aan die aarde is, word ’n maanperigeum (lunar perigee) genoem. Wanneer die maan die verste weg is, staan dit bekend as ’n maanapogeum (lunar apogee).OM MAANDE TE MEETDie woord maan kan teruggevoer word na die woord mōna, ’n Ou Engelse woord uit die Middeleeue. Mōna deel sy oorsprong met die Latynse woorde metri, wat beteken om te meet, en mensis, wat maand beteken. Die maan word daarom maan genoem omdat dit gebruik word om maande te meet. Die maanfases neem eintlik 29,5 dae om te voltooi, wat beteken dat dit slegs 354 dae neem om 12 maansiklusse te voltooi. Daarom word elke sowat 2,5 jaar ’n 13de volmaan binne ’n kalenderjaar waargeneem. Hierdie 13de volmaan voldoen nie aan die normale ‘naamstelsel’ nie en word die blou maan genoem.Die maan mag alledaags lyk, maar dit bevoordeel en beïnvloed die lewe op aarde op baie maniere, van die maanlig wat dit uitstraal tot die getye wat dit skep.Dit het die menslike kultuur beïnvloed, verskyn in mitologie en help mense om tyd dop te hou. Mense en baie ander vorme van lewe is afhanklik hiervan en dit is die enigste hemelliggaam buiten die aarde wat die mens al besoek het.WOLK VAN PUINDie algemeenste aanvaarde verduideliking vir hoe die maan gevorm het, word die reuse-impakteorie genoem. Hiervolgens het ’n Mars-grootte planeet met die vroeë aarde gebots en ’n wolk van puin gevorm wat uiteindelik in die maan saamgesmelt het. Volgens die Natuurhistoriese museum in Londen, sou baie van die puin van die botsende planeet afkomstig gewees het. Sommige sou van die aarde afkomstig gewees het en is tydens die botsing in die ruimte uitgewerp. Bewyse van hierdie impak is gevind in die maanmonsters wat tydens die Apollo-sendings geneem is. Dit wys dat die maan se samestelling ooreenkomste en verskille het met die aarde se geologiese samestelling.VOLLEDIG VERLIGDie fases van die maan word bepaal deur waar die maan in verhouding tot die aarde en die son is. As die aarde direk tussen die son en die maan is, is die kant van die maan wat na die aarde wys, volledig verlig en sien ons ’n volmaan. Maar as die maan tussen die aarde en die son is, wys die verligte kant van ons af weg en is dit ’n nuwemaan, wat beteken dat ons die maan glad nie sien nie.Tussen ’n nuwemaan en ’n volmaan is verskillende gedeeltes van die deel van die maan wat die son verlig, van die aarde af sigbaar, wat die maan se fases skep. DIE VERSTE KANTHoewel ons slegs een kant van die maan sien, word die helfte daarvan altyd deur die son verlig. Dit is gewoonlik nie net die gedeelte wat ons kan sien nie (behalwe tydens volmaan). Daarom is die “donker” kant van die maan slegs donker vanuit ons perspektief op aarde en is dit meer akkuraat om dit die verste kant van die maan te noem. Verskeie maansendings het die verste kant van die maan gefotografeer en bestudeer, met die eerste foto’s van die maan se verste kant wat in 1959 deur die Sowjetunie se Luna 3-ruimtesending geneem is.SWAARTEKRAGDie maan se swaartekrag is die hoofrede vir die getye op aarde. Hierdie swaartekrag veroorsaak twee uitstulpings in die aarde se oseane wat hoogwater voorstel: Een in die deel van die oseaan aan die kant naaste aan die maan en een aan die teenoorgestelde kant. Die gebied van hoogwater teenoor die maan word veroorsaak deur die maan wat die planeet en nie die oseaan daarheen trek nie. Tussen hierdie twee uitstulpings van hoogwater is gebiede van laagwater.Alhoewel die maan se swaartekrag die sterkste oorsaak van getye op aarde is, dra ons planeet se rotasie en die swaartekrag van die son ook by. Die sterkte van die getye en die watervlak het wyd gewissel deur die aarde se geskiedenis, maar dit word meestal veroorsaak deur veranderinge in klimaat en seevlak, die verskuiwing van die aarde se vastelande, asook verskeie ander faktore.BEWEEG STADIG WEGDie invloed van gravitasie wat die maan en die getye met die aarde verbind het, was volgens die Amerikaanse ruimteagentskap (Nasa) ingewikkeld. Soos alles in plek begin val het, het dit energie veroorsaak, wat op hul beurt veroorsaak dat die maan stadig van die aarde begin wegdryf het – selfs terwyl dit nog besig was om te vorm. Uiteindelik het die prosesse van vorming en gety-sluiting opgehou om die maan se wentelbaan om die aarde te verander, maar die maan dryf steeds sowat 4 cm per jaar van ons planeet af weg. Hoewel dit nie veel is nie, sal dit veroorsaak dat die maan oor miljoene jare aansienlik verder van die aarde af beweeg.WANNEER DIE MAAN BEWEDie meeste van ons verbeel ons waarskynlik die maan as ’n koue, dooie rots in die ruimte, en vir die grootste deel sou ons reg wees. Dit is egter nie heeltemal stagnant nie. Net soos gebiede van ons planeet deur aardbewings geskud word, is daar “maanbewings”, hoewel dit gewoonlik swakker is en langer duur as dié op aarde. Verskeie faktore kan dit veroorsaak, insluitend die impak van meteoriete, veranderinge in temperatuur, die aarde se swaartekrag en strukturele swakhede in die maan se binnekant. Hoewel sommige van hierdie maanbewings skaars waarneembaar sal wees vir enige toekomstige mense op die maan, kan ander beduidende gevare inhou.KOSMIESE TOEVALLIGHEDE’n Sonsverduistering vind plaas wanneer die maan direk tussen die son en die aarde in lyn is. Tydens ’n totale sonsverduistering lyk dit asof die donker silhoeët van die maan die son so presies blokkeer dat die son se korona, of buitenste atmosfeer, gedurende die paar minute van totaliteit steeds sigbaar is. Daar is geen rede waarom hierdie effek met presisie moet gebeur nie, of dat die twee liggame so naby aan mekaar in grootte moet voorkom nie. In werklikheid kan tientalle miljoene van ons maan in die son pas as dit uitgehol word. Tog, wanneer die belyning van die son, maan en aarde perfek is, kan mense in ’n paar gebiede die wonder van hierdie kosmiese toevallighede in ons hemelruim waarneem.IN DIE SKYN VAN JOU AANGESIGOp ’n helder nag sal jy dalk oplet dat, hoewel slegs ’n deel van die maan verlig is, jy ook die dowwe sirkel van die res van die maan kan sien. Dit word veroorsaak deur ’n verskynsel genaamd “aardskyn”. Net soos maanlig veroorsaak word deur die maan wat lig van die son weerkaats, weerkaats die aarde ook daardie lig. Dit beteken dat daardie deel van die aarde helder sou lyk as jy op die maan sou staan. Dit veroorsaak ook dat die aarde van daardie lig terug op die maan werp. Selfs wanneer geen sonlig op ’n gedeelte van die maan gewerp word nie, kan aardskyn sy donker streke dof verlig.VERBRANDE BUSKRUITDie maan het geen wesenlike atmosfeer en dus geen lug nie. Die Apollo 11-ruimtevaarders was egter verbaas om te ontdek dat die maan ’n reuk het, wat aan hul ruimtepakke, toerusting en die maanmonsters wat hulle versamel het, vasgeklou het en waarneembaar was sodra hulle weer in ’n omgewing met lug was. Apollo-ruimtevaarders het die reuk as metaalagtig beskryf, soortgelyk aan verbrande buskruit of die reuk in die lug nadat ’n vuurwerk afgaan. Die reuk is waarskynlik deur ’n chemiese reaksie tussen iets in maanstof en die suurstof in die lug veroorsaak. Maanmonsters op aarde ruik egter na niks nie, so dit moet te wyte wees aan ’n tydelike reaksie. – Bron: Space.com/NasaScience – henriette@republikein.com.na

Een keer in ’n blou maan

Kommentaar

Republikein 2026-01-12

Meld asseblief aan om kommentaar te lewer

Een keer in ’n blou maan

Kommentaar

Republikein 2026-01-12

Meld asseblief aan om kommentaar te lewer

Intekening vereis om toegang tot inhoud te kry. ×

MELD AAN

Advertensie

Intekening vereis om toegang tot inhoud te kry.