Van Gutenberg tot Zuckerberg

Lizette RabeTussen Johannes Gutenberg se handdrukpers en die daagliks rollende digitale revolusies van die 21ste eeu is diegene gister herdenk wat juis in tye van konflik die publiek ingelig moet hou, ondanks vergrype op ’n daaglikse basis teen van hulle.Daarom is 2 November die Verenigde Nasies (VN) se Internasionale Dag vir die Beëindiging van Straffeloosheid vir Misdade teen Joernaliste. En daarom ook dat die Veiligheidsraad van die VN resolusie 1738 uitgevaardig het, wat joernaliste in konflikgebiede moet beskerm omdat hulle die mense is wat die publiek van noodsaaklike inligting moet voorsien.Vandat Gutenberg revolusionêr teen omstreeks 1450 die eerste drukpers ontwikkel het, het die gedrukte woord menige slagoffer geëis. Maar vandat Mark Zuckerberg en sy medetech-broeders ons gewone mense sommer net pionne in die digitale revolusie gemaak het, het die volgende fase – kunsmatige intelligensie (AI) ons lotsbepalers geword. Daarmee saam het geweld vele meer vorms aangeneem en is daar verskeie kategorieë van slagoffers – van digitale geweld teen vroulike joernaliste tot doodsdreigemente.In Gutenberg se tyd was die beoefening van die gedrukte woord nie noodwendig lewensgevaarlik nie. Buiten aansienlik later, toe Martin Luther se Hervormingspamflette danksy Gutenberg se pers in massas gedruk en versprei is en dit daartoe gelei het dat Luther vir sy lewe moes vlug.Vandag, met die digitale woord, is die situasie totaal anders. Buiten lewensverlies is die intimidasie van joernaliste ’n faktor omdat dit ’n sneeubal-effek het: Volgende keer dink jy dalk twee keer voordat jy oor iets rapporteer. DIE EERSTE SLAGOFFER VAN OORLOGEn dan konflikte van ’n veel erger aard. Daardie uitdrukking dat waarheid die eerste slagoffer van oorlog is, kom onmiddellik in ’n mens se gedagtes op. Maar buiten die waarheid as slagoffer van oorlog, wat van die joernaliste wat ons ingelig moet hou, wat hul lewens in die proses verloor?En, ongelukkig, word die tegnologie al hoe meer ingespan. Deur byvoorbeeld ’n hommeltuig presies geteiken op die persoon met die “PRESS”-onderbaadjie iewers in ’n oorlogsone af te stuur.Die aantal joernaliste wat reeds net in die Gasa-oorlog gesneuwel het, wissel van bron tot bron. Die Internasionale Federasie van Joernaliste (IFJ) bereken meer as 203 Palestynse joernaliste en mediawerkers het reeds gesterf. Die Netwerk vir Globale Ondersoekende Joernalistiek (GIJN) meen meer as 259 Palestynse joernaliste en mediawerkers het in die konflik in die Midde-Ooste gesterf.Dit sluit nie honderde vermiste of beseerde joernaliste in nie.Maar is die gedenkdag oor misdaad teen joernaliste wat ongestraf bly maar net nóg ’n dag in die digitale oerwoud? Een waarin maar net nóg woorde vloei oor diegene wat hul lewe op die spel plaas om ons van inligting te voorsien? Soos die IFJ dit stel: “Bedreigings neem toe. Straffeloosheid bly voortbestaan.”Dié organisasie sê om joernaliste te beveilig om die vrye vloei van inligting te bevorder, is een van die belangrikste en mees komplekse uitdagings van ons tyd. Die vrye vloei van inligting is ’n voorvereiste vir vryheid van uitdrukking én toegang tot inligting vir almal.Vanjaar se fokus is veral op nuwe tegnologieë en nuwe soorte (AI-)wapens wat joernaliste bedreig. Maar diegene wat verantwoordelik is vir dié misdade, kom letterlik met moord weg.Natuurlik is dit ’n tragedie vir daardie individu se naastes. Maar die feit dat die misdadigers nie verantwoordbaar gehou word nie, beteken ons as publiek word weerhou van noodsaaklike inligting.En nou het die tegnologie dit moontlik gemaak om juis die tegnologie teen joernaliste in te span.Die Komitee vir die Beskerming van Joernaliste (CPJ) se nuutste amptelike syfers is vir 2025. Daarvolgens het die meeste joernaliste nóg verlede jaar gesterf sedert die organisasie sy werk meer as drie dekades gelede begin het. Die 129 joernaliste en mediawerkers wat verlede jaar gesterf het, was boonop vir die tweede agtereenvolgende jaar meer as die voorafgaande jaar. Vir 2026 sal die CPJ duidelik ’n veel sterker toename vind. Teen die einde van hierdie jaar, helaas, gaan 2025 se getal meer as verdubbel.In 2024 en 2025 was dit veral Israel wat verantwoordelik was vir meer as tweederdes van al die sterftes. Dit word boonop beskryf as “geteikende moorde” – daardie hommeltuig op pad na sy eie, persoonlike teiken, die een waarop “PRESS” staan.Die eerste jaar waarin die CPJ geteikende hommeltuig-aanvalle – deur Israel – op joernaliste opgeteken het, was in 2023. Toe was daar twee sulke moorde. Twee jaar later, in 2025, was dit 39. Almal deur Israel. Die joernaliste wat in Soedan en Oekraïne gesterf het, het ook toegeneem, maar die meerderheid is Palestyne wat deur Israel vermoor is.Buiten joernaliste wat met hul lewe boet, is daar byvoorbeeld gendergeweld teenoor vroulike joernaliste wat óók straffeloos bly. Volgens die Unesco-verslag “The Chilling: Global trends in online violence against women journalists” het 73% van vroulike joernaliste gesê dat hulle gedreig, geïntimideer en beledig is. Dis drie uit elke vier vroulike joernaliste wat dit moet verduur.Daardie onskuldige handpers met sy loodletters wat Gutenberg stukkie vir stukkie gebou het, was dalk revolusionêr vir sy dag. Maar met die mag van Zuckerberg en sy maters se tegnologieë is AI-agente en hul trawante ’n eksistensiële krisis en ’n groter gevaar vir mediavryheid as ooit tevore.Ons lewe op die drumpel van ’n nuwe orde danksy die goeie, maar ook die slegte, van AI-tegnologie. Dis nie net swendelaars wat ’n gat in jou bankrekening kan maak sonder dat jy dit eens weet nie. Dis ook tegnologie wat joernaliste kan laat sterf – juis hulle wat mediavryheid moet bewaar en ons as die publiek ingelig moet hou deur al daardie vergrype te rapporteer.Joernaliste bevind hulle in AI se Wilde Weste. – Verkort/Netwerk24* Rabe is ’n emeritus professor in joernalistiek aan die Universiteit Stellenbosch.

Van Gutenberg tot Zuckerberg

Kommentaar

Republikein 2026-11-03

Meld asseblief aan om kommentaar te lewer

Van Gutenberg tot Zuckerberg

Kommentaar

Republikein 2026-11-03

Meld asseblief aan om kommentaar te lewer

Intekening vereis om toegang tot inhoud te kry. ×

MELD AAN

Advertensie

Intekening vereis om toegang tot inhoud te kry.